Kleber Mendonça Filho

Se se dá por bo o argumento a miúdo repetido de que a mellor arte é aquela que aspira a tocar sentimentos universais dende o persoal e o local, daquela o realizador brasileiro Kleber Mendonça Filho é un xenio da sétima arte. Con múltiples curtametraxes na súa traxectoria e seis longas no seu haber –catro de ficción, dúas documentais–, o realizador tense convertido nunha estrela global do cinema con títulos como o recente O Agente Secreto (2025), que competiu este ano polo Oscar logo de ter gañado en Cannes os premios de dirección e actor, colocándose como unha das fitas fundamentais desta tempada. Xogando de maneira moi lúdica co thriller policial e político e adentrándose noutros xéneros de natureza máis fantástica, a película realiza un fresco e innovador exercicio de memoria histórica en torno aos represaliados pola ditadura militar, co carnaval de Recife como febril pano de fondo. A cidade, como en practicamente a totalidade da obra de Mendonça Filho, é retratada cunha mestura de agarimo, nostalxia, conciencia crítica, atención etnográfica e rigor urbanístico. Neste sentido, O Agente Secreto conságrao como o gran cineasta de Recife, un que dende un localismo esaxerado ataca os temas máis importantes do noso tempo presente.

Formado como xornalista e crítico de cinema durante os seus primeiros anos de carreira –experiencia que recolle en Crítico (2008)–, comezou combinando a escritura coa realización de pequenas pezas independentes de escasos recursos e moita imaxinación. Como explica no seu documental confesional Retratos Fantasmas (2023), fixo xa ducias de pezas en vídeo dende a adolescencia no apartamento da súa nai no barrio de Setúbal, pero unha das primeiras profesionais que tivo un impacto en festivais foi Vinil Verde (2004), filme que moito ten que ver en realidade co mesmo espírito que opera aínda en O Agente Secreto. Partindo dunha fábula rusa titulada ‘Luvas verdes’, Mendonça conta a historia dunha moza que recibe por agasallo de súa nai unha misteriosa colección de vinilos, coa única condición de que non poña un de cor verde. Por suposto, a curiosidade mata ao gato, a partir do cal comezan a acontecer cousas estrañas e nada agradables para a súa proxenitora.

Dáse un estrañamento nesta curta que vén derivado non só polo que acontece fóra de campo e polo sentimento de estar ante un filme fantástico que ten algo de alegoría política. A cuestión formal tamén xoga un papel esencial, pois estamos a falar dun filme feito exclusivamente con fotografías tiradas polo propio director no seu predio e cos seus veciños. É na construción sonora e nunha montaxe áxil, pero reflexiva, onde se lle ofrece ao espectador a posibilidade de ocupar eses ocos incómodos que deixa a ficción. Que acontece exactamente alén do espazo de seguridade doméstica no que vive a rapaza? A que sorte de violencias está sometida a nai? Como O Agente Secreto, esta especie de homenaxe a La jetée (Chris Marker, 1962) acaba de se converter nun filme de terror, un no que a unha nena nin lle deixan poñer música alegre, onde a disidencia ante o establecido, imposto sen explicacións, ten un alto prezo a pagar. A frase coa que pecha este tenebroso conto non podería ser máis elocuente: “Máis tarde ela tivo fillos, aos que deu todo o seu amor e legou todos os seus medos e as súas máis profundas aflicións”. Estes medos que se transmiten de pais a fillos son constante na obra de Mendonça, definidos a miúdo como mecanismos de mantemento dun status quo imbricado na sociedade brasileira e que resulta difícil de cambiar.

Xa de adulto, moitas veces debe ter pensado no tipo de vida que podía levar unha nai solteira, que os criou a el e o seu irmán durante os peores anos da conservadora ditadura militar. O domicilio familiar volve ser protagonista en Eletrodoméstica (2005), un filme que tería feito as delicias de Andy Warhol –con cita directa incluída ás súas caixas de deterxente Brillo– polo enxalzamento que realiza da cultura pop. Revistas, pósteres, media ducia de mandos para prender a TV, o vídeo e outros dispositivos electrónicos, coloridos elementos de limpeza ou decoración e un mimo polos xoguetes dispersados polo chan de xeito caótico. Todo isto compón un microcosmos editado como se se fose producir un choque de trens. Mendonça como ese cativo Steven Spielberg que compuña toda unha escena de acción con dous vagóns de plástico. Mentres os rapaces están encerrados neste mundo de ledicia encapsulada, o mundo exterior ocorre sen que lle presten atención. A nai si o fai, a conciencia de que hai algo alén das fiestras da súa casa, pero inalcanzable, esperta nela un maior desexo de liberdade, que se expresa na cópula sexual con diversos electrodomésticos a man, con efectos tan cómicos como desconcertantes. O piso, espazo seguro e gaiola, segundo mude a perspectiva e a conciencia de quen mira.

Aos poucos, a mirada de Mendonça sae do universo familiar á rúa. Noite de Sexta, Manhã de Sábado (2007) conta a relación entre un home e unha muller separados por miles de quilómetros de distancia. En concreto, el está en Recife, ela en Kiev; para el a noite está a rematar e xa se achega a aurora, para ela é tarde e hai plena luz nas rúas. A curta semella case unha escusa para realizar dous retratos urbanos coa incomunicación como base. Os problemas técnicos non deixan de aparecer, a conversa telefónica córtase e non acaban por se dicir o que queren, pero non importa, a esencia é estar aí para o outro, a expresión dunha saudade profunda. Os planos son rápidos, en movemento, con cortes fugaces; comunican un palpitar acelerado propio do desexo frustrado. Linguas e cidades en contraste, noite e día. Melodía urbana a xeito de jam session, todo iso é Noite de Sexta, Manhã de Sábado, un dos filmes máis melancólicos do seu autor.

Esa mestura entre o melodramático e o lúdico é marca da casa, pero nunca antes fixera Mendonça unha peza tan divertida como Recife Frio (2009). Falso documental de ciencia-ficción que imaxina un futuro no que Recife deixou de ser tropical, ten baixas temperaturas e chove durante meses; a fita é no fondo unha aterradora fábula sociopolítica sobre o tempo presente que, partindo do cambio climático, acaba por facer un retrato moito máis profundo da súa cidade. Os cambios urbanísticos desaforados, motivados pola especulación e con nulo respecto ó patrimonio arquitectónico ou natural derivaron nunha cidade moito máis deshumanizada, con rúas baleiras e centros comerciais cheos; e con riadas de auga descontroladas cara a lugares que antes non tiñan esas problemáticas. Casualmente, barrios pobres.

Mendonça entrevista a persoas de todos os estratos sociais e retrata sen filtros rúas e vivendas de toda índole; como fai anos máis tarde noutra curta documental, esta de corte máis ensaístico, centrada no impacto do mundial de fútbol na súa cidade: A Copa do Mundo no Recife (2014). Estes rexistros acadan un nivel de mestría e precisión moi salientables en Retratos Fantasmas, longa documental construída a partir dos recordos de filmacións e vivencias na súa casa familiar e sobre a súa relación coas salas de cinema do centro urbano, case todas desaparecidas xa. A única que queda en pé, agora sala municipal cunha liña de “arte e ensaio”, é o Cinema São Luiz, que xoga un papel relevante en O Agente Secreto e para o que Mendonça rescata unha vella relación, o último proxeccionista dunha sala próxima na que traballara, orixinalmente concibida como teatro para a UFA nazi nos anos trinta. Así se explica tanto a participación de Carlos Francisco para interpretar a este vello amigo, Don Alexandre – co que o realizador xa fixera unha curta en 1992, a súa primeira experiencia cinematográfica–, sogro do protagonista na ficción; como a presenza de Udo Kier como Hans, un home de orixe alemá sobre o que circulan lendas varias sobre a súa implicación co nazismo. Os paralelismos entre vida persoal, acervo local e ficción histórica son evidentes entre as fitas Retratos Fantasmas e O Agente Secreto, sen dúbida as súas dúas longas máis persoais e logradas.

Pero non chega Mendonça ata aquí por arte de maxia. Quixémonos deter máis nestes traballos polo maior e inxusto descoñecemento que reina sobre eles, pero o certo é que o director brasileiro é toda unha institución dende que en 2012 irrompera coa súa primeira longa de ficción O Som ao Redor. Rodada no edificio de apartamentos de Setúbal xa mencionado e nos seus arredores, a fita centrábase nunha familia e nos gardas de seguridade das inmediacións. Tematicamente, a transformación urbana por un modelo de casas baixas a outro de grandes bloques e un progresivo sentimento forzado polas elites políticas de inseguridade convertían o relato en algo universal, moi recoñecible en calquera cidade latinoamericana. Porén, era o apartado formal o que facía resaltar a proposta. Filmada cun enorme sentido da composición por Pedro Sotero –era a primeira vez que Mendonça non filmaba el mesmo, e Sotero tense convertido dende aquela en firme colaborador–, a fita combinaba grandes espazos con recunchos domésticos para trasladar unha sorte de asfixia e desconcerto ante o cambio. O fóra de campo era tan importante como a imaxe, cun deseño de son obra do propio Mendonça Filho que expandía a experiencia espacial. Durante anos, fora rexistrando sons do barrio, o que lle permitiu xogar cun inxente arquivo sonoro e engadir capas a vontade para dotar dunha maior profundidade a este relato: historia íntima dunha familia, retrato das transformacións urbanas de Latinoamérica no seu conxunto.

A especulación inmobiliaria volve estar no centro de Aquarius (2016), estreada xa en Cannes, festival fetiche do autor dende ese momento. Cunha magnífica Sônia Braga de protagonista, é a primeira vez que o autor fai un filme de época cunha sólida reconstrución, volvendo a 1979 nunha primeira parte do filme, na que se describe a vida familiar da protagonista; unha muller burguesa que vive nun pequeno bloque de edificios dos anos corenta. Unha enorme elipse sitúanos no tempo actual, cando sente presións para ser desaloxada da vivenda, pois é a única residente dun lugar tocado pola expansión desaforada do turismo.

A fita non gustou á dereita no país e na presentación en Cannes Mendonça e o seu equipo protestaron coa pancarta “Brasil xa non é unha democracia” contra o xuízo a Dilma Rousseff, polo que a presidenta acabaría sendo destituída. Dende o Ministerio de Cultura, xa co cambio de goberno, torpedearon a súa candidatura aos Oscar, a pesar da magnífica recepción crítica e de público que esta obtivera e de contar con claras posibilidades de facer boa carreira. O mesmo pasou con Bacurau (2019), unha especie de tropical western que bebe de diversos xéneros populares e que se leu como unha crítica frontal ao compadreo de Jair Bolsonaro co daquela presidente dos Estados Unidos Donald Trump, no seu primeiro mandato. A fita presenta un inverosímil escenario no que un “grupo salvaxe” de ianquis sen escrúpulos van roubar os recursos dunha pequena comunidade rural. En ton e estilo tampouco fai prisioneiros esta singular e macabra película. A fita dividiu como ningunha outra, pero cos anos estase a asentar como obxecto de culto e co devir actual do mundo, semella hoxe menos inverosímil.